جمعه سیاه ۱۴۰۴ را اگر از روی گزارش‌های رسمی بخوانیم، با یک فانتزی شلوغ مواجه می‌شویم: رکوردها شکسته شدند، فروش‌ها ترکیدند و پلتفرم‌ها دوباره لبخند زدند. اما اگر یک قدم عقب‌تر برویم و به اعداد خیره شویم، تصویر فرق می‌کند. درواقع آمارهای این جمعه، بیش از آن‌که درباره‌ی «خرید» باشند، درباره‌ی اضطراب، تعلیق و تردید هستند. آدم‌ها نه برای لذت، که برای اطمینان خرید کرده‌اند؛ نه برای مصرف، که برای آرام‌کردن اعصاب‌شان اقدام کرده‌اند.
خریدن، به مثابه راهی برای فرار از گرانی. این‌جا دیگر نیاز به کالا اولویت اول نیست؛ بلکه تخفیف و سود از خرید در یک مناسبت خاص، انگیزه‌ی اصلی خریدار است. با این اوصاف، بیایید نگاهی بیاندازیم به داده‌های طبقه‌بندی شده ۳ مارکت مهم ایرانی در بلک‌فرایدی آذرماهی که گذشت.
۱۵ هزار میلیارد تومان فروش در ۱۰ روز، عددی است که اگر آن را بلند بخوانیم، خودمان هم می‌ترسیم و شاید حتی آن را باور نکنیم. اگر یک نفر در صحن علنی مجلس بخواهد این عدد را بخواند می‌گوید پانزده همت. یعنی یک‌جورهایی این عدد اصلا سیاسی است تا اقتصادی.
دیجی‌کالا هنوز همان غول آشنای حجم فروش است؛ بازاری که هرچه میزان اضطراب جامعه بالاتر می‌رود، بزرگ‌تر می‌شود. ۳.۳ میلیون سفارش و ۱۵.۵ میلیون کالا یعنی مردم هنوز خرید می‌کنند، اما سوال این است: چه چیزی می‌خرند؟
پاسخ کمی نگران‌کننده است: طلا. گران‌ترین سبدهای خرید، همگی طلا بوده‌اند. یعنی بخشی از کاربران، به جای خرید کالا، دارند دارایی‌شان را از شکل نقد خارج می‌کنند. پس ماجرا کمی پیچیده‌تر از یک بلک‌فرایدی مفرح و باحال است.
بنابراین، دیجی‌کالا این وسط فقط یک فروشنده ساده نیست؛ واسطه‌ی تبدیل «نگرانی» به «شیء» است. انگار پلتفرم، بی‌آن‌که قصدش را داشته باشد، نقش گاوصندوق آنلاین را بازی می‌کند.
این‌جا دیگر با تجارت الکترونیک کلاسیک طرف نیستیم. این خرید، بیشتر شبیه این است که کسی نصفه‌شب از خواب بپرد و بگوید: «حداقل یه چیزی بخرم پولم بی‌ارزش نشه!»
خلاصه که این ۱۵ همت فروش را بلک فرایدی برای دیجی‌کالا به ارمغان نیاورده، وضعیت بی‌ثبات اقتصادی بازیگر اصلی این قصه است.
اگر دیجی‌کالا به اضطراب اجتماع شکل و صورت بخشید، اسنپ آن را زمان‌بندی کرد. ۵.۳ همت خرید اعتباری، یعنی مردم دارند توی دل‌شان می‌گویند: «الان می‌خرم، بعدا فکرش رو می‌کنم.» اسنپ‌پی دقیقا همین «بعدا» را فروخته است.
یک میلیون سفارش در یک روز و ۲۹ میلیون بازدید، همه‌اش نشانه‌ی وفاداری نیست؛ شاید نشانه‌ی عادت به زندگی قسطی است. درواقع حالا دیگر مسئله پرداخت اقساط کالای خریداری شده نیست، نسیه‌بری زندگی است! سوپراپلیکیشنی که آن‌قدر در زندگی روزمره جا خوش کرده که دیگر کسی نمی‌پرسد «لازم دارم یا نه؟» فقط می‌پرسد «چقدر اعتبار دارم؟»
رکورد ۶۱ هزار سفارش در یک ساعت پایانی نیز، لزوما نشانه‌ی اوج هیجان نیست و می‌تواند نماد اوج ترس از جا ماندن باشد. اسنپ فهمیده که در اقتصاد بی‌ثبات، بزرگ‌ترین مزیت رقابتی این است: حذف جمله‌ی «الان پول ندارم.» باقی ماجرا خودش حل می‌شود.
تکنولایف برخلاف دو بازیگر دیگر، آرام‌تر حرکت کرد. نه عددهای فضایی، نه مانور رسانه‌ای شلوغ. اما ۹۸ درصد سفارش موفق، در بازاری که «ناموجود شد» حکم یک قانون طبیعی را دارد، عدد کوچکی نیست.
تمرکز روی آیفون، پلی‌استیشن و لپ‌تاپ‌های گیمینگ یک انتخاب هوشمندانه بوده است. این‌ها کالاهای روزمره نیستند؛ خریدهای پرریسک‌اند. خریدار این جنس کالا، دنبال تخفیف عجیب نیست؛ دنبال این است که شب با خیال راحت بخوابد. تکنولایف این خواب خوش را به مشتریانش فروخت.
افزایش ۲۰۰ درصدی خرید اعتباری هم نشان می‌دهد حتی آن‌هایی که توان خرید دارند، ترجیح می‌دهند پول‌شان را نگه دارند. پس مسئله بی‌پولی نیست؛ مسئله بی‌اعتمادی به فرداست.
جمعه سیاه امسال یک نکته‌ی مشترک داشت که کم‌تر کسی دوست دارد صریح بگوید: خرید و مصرف، دیگر از جنس خوشی نیستند. طلا، موبایل، خرید قسطی؛ این‌ها انتخاب‌های آدم‌های شاد نیستند. انتخاب‌های جامعه‌ای است که می‌خواهد ریسک بالای زندگی را در جاهای مختلفی پخش کند.
دیجی‌کالا بر دوش مفهوم فروش و ارائه‌ی «انبوه» سوار است، اسنپ بر دوش «تعویق پرداخت» و تکنولایف بر «اعتماد». هر سه موفق‌اند، اما موفقیت‌شان روی یک زمین لغزنده بنا شده: عدم ثبات ریال و جامعه نگران فردا. شاید کمی ثبات ورق بازی را به کل برگرداند و یا دست‌کم داده‌ها را به شکلی اساسی متحول کند.
بر اساس آمار نقل‌شده در این گزارش، دیجی‌کالا حدود ۱۵ همت (۱۵ هزار میلیارد تومان) فروش در ۱۰ روز داشت: ۳.۳ میلیون سفارش و ۱۵.۵ میلیون کالا.
طبق این تحلیل، گران‌ترین سبدهای خرید دیجی‌کالا طلا بودند و در تکنولایف آیفون، پلی‌استیشن و لپ‌تاپ گیمینگ تمرکز اصلی بود.
اسنپ ۵.۳ همت خرید اعتباری ثبت کرد و تکنولایف رشد ۲۰۰ درصدی خرید اعتباری را گزارش داد.
جمعه سیاه ۱۴۰۴ نشان داد بازار آنلاین ایران بالغ شده، اما آرام نشده. پول می‌چرخد، اما با اکراه. خرید می‌شود، اما با مکث. پلتفرم‌ها رشد می‌کنند، اما نه لزوما به این دلیل که زندگی مردم بهتر شده؛ بلکه چون آن‌ها مدیریت و شانتاژ اضطراب مشتری را یاد گرفته‌اند.
گزارش‌ها و داده‌های این جمعه‌ی سیاه، بیش از هر چیز، گزارشی بود از وضعیت روانی یک جامعه. گزارشی که اگر خوب خوانده شود، می‌گوید: آینده هنوز نیامده، اما موعد قسط‌هایش از راه رسیده‌اند.
برای خواندن ادامه محتوا اطلاعات را وارد کنید
